અમદાવાદ તા.૪ : દર વર્ષે ૫ નવેમ્બરના રોજ વિશ્વભરમાં 'આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્થોટિક્સ એન્ડ પ્રોસ્થેટિક્સ દિવસ' (IPOD) ઉજવવામાં આવે છે. વર્ષ ૧૯૭૦માં ૫મી નવેમ્બરે 'ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટી ફોર પ્રોસ્થેટિક્સ એન્ડ ઓર્થોટિક્સ' (ISPO)ની સ્થાપના થઈ હતી. આ સંસ્થાના સ્થાપના દિવસને 'આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્થોટિક્સ એન્ડ પ્રોસ્થેટિક્સ દિવસ' (IPOD) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

આ દિવસ ઉજવવાનો મુખ્ય હેતુ શારીરિક અક્ષમતા કે દિવ્યાંગતા ધરાવતા વ્યક્તિઓને કૃત્રિમ અંગો (પ્રોસ્થેસિસ) અને સહાયક સાધનો (ઓર્થોસિસ) દ્વારા આત્મનિર્ભર બનાવી તેમના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવાનો અને આ સેવાઓ દરેક જરૂરિયાતમંદ સુધી સમાન રીતે પહોંચે તે માટે જાગૃતિ લાવવાનો છે.

વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO)ના '5'P' મોડેલ (People-centred care, Policy, Personnel, Products, Provision) પર આધારિત આ ઝુંબેશ અંતર્ગત વર્ષ ૨૦૨૬ માટે "PEOPLE" થીમ નક્કી કરવામાં આવી છે, જે આ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા દર્દીઓ, તબીબો, સંશોધકો અને સંભાળ રાખનારા લોકોના યોગદાનનું સન્માન કરે છે. 

ગુજરાત રાજ્યમાં પ્રોસ્થેટિક્સ અને ઓર્થોટિક્સની આધુનિક સારવાર તેમજ આ ક્ષેત્રનું શિક્ષણ આપતી એકમાત્ર સરકારી સંસ્થા 'ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' અમદાવાદ ખાતે કાર્યરત છે, જ્યાં અનેક દિવ્યાંગ દર્દીઓને નવા જીવનની અને પુનઃવસનની રાહ મળી છે.

પગ કાપવાની સલાહ સામે પરિવારની આશા બનીને ઉભરી 'સરકારી સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ'

નડિયાદની બાજુમાં આવેલા ચકલાસી ગામના રહેવાસી ભૌમિકભાઈ પટેલના ૭ વર્ષીય પુત્ર નેત્ર પટેલને જન્મથી જ પગનો એક ભાગ નાનો હતો અને ઘૂંટણનું હાડકું ન હોવાની 'કોન્જેનિટલ લિમ્બ ડેફિશિયન્સી' (ફોકલ લિમ્બ ડેફિશિયન્સી) નામની ગંભીર સમસ્યા હતી.

બાળકના પિતા ભૌમિકભાઈએ જણાવ્યું હતું કે, "અમે નેત્ર માટે અમદાવાદ, વડોદરા, મુંબઈ અને જામનગર સહિતની ઘણી નામાંકિત જગ્યાએ તપાસ કરાવી હતી. પરંતુ દરેક જગ્યાએથી એક જ પ્રત્યુત્તર મળતો હતો કે, જ્યાં સુધી બાળકના પગનું એમ્પ્યુટેશન (પગ કાપવો) ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી કૃત્રિમ પગ ફિટ થઈ શકે નહીં." પરિવાર પોતાના વ્હાલસોયા પુત્રનો પગ કપાવા જરાય તૈયાર ન હતો અને કોઈ સકારાત્મક ઉકેલની આશામાં હતો.

ડૉક્ટરો બન્યા દેવદૂત: પગ કાપ્યા વગર ફિટ કર્યો કૃત્રિમ પગ

અમદાવાદની ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતે પ્રોસ્થેટિક્સ એન્ડ ઓર્થોટિક્સ (P&O) વિભાગના વડા ડૉ. મિથિલેશ સોની અને તેમની નિષ્ણાત ટીમ દ્વારા નેત્રનું ઝીણવટપૂર્વક તબીબી એસેસમેન્ટ કરવામાં આવ્યું. ડૉક્ટરોએ પરિવારની ચિંતા દૂર કરીને પગ કાપ્યા વગર જ ખાસ પ્રકારનું પ્રોસ્થેસિસ (કૃત્રિમ પગ) ફિટ કરવાની શક્યતા દર્શાવી અને સફળતાપૂર્વક તે ફીટ કરી આપ્યું. 

આ અંગે સંસ્થાના ડાયરેક્ટર ડૉ. પિયુષ મિત્તલે ખુશી વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, "અમારી અમારી ટીમ દ્વારા યોગ્ય તપાસ, નિદાન અને ચોક્કસ પદ્ધતિથી બાળકનો પગ કાપ્યા વિના ખાસ પ્રોસ્થેસિસ આપીને તેની લિમ્બ ડેફિશિયન્સીની અડચણને દૂર કરવામાં આવી છે. આજે આ નાનું બાળક પોતાની જાતે ચાલી શકે છે, ફરી શકે છે, દોડી શકે છે, સ્કૂલે જાય છે અને સીડીઓ પણ ચઢી-ઉતરી શકે છે. બાળકમાં જે અદભુત આત્મવિશ્વાસ ખીલ્યો છે, તે જોતાં આ સારવાર એની જિંદગી બદલી નાખનારી સાબિત થઈ છે."

ખાનગીમાં ૧ થી ૧.૫ લાખનો ખર્ચ, સરકારી સંસ્થામાં સારવાર તદ્દન વિનામૂલ્યે

આજની મોંઘી તબીબી સારવાર વચ્ચે ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ સામાન્ય અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારો માટે મોટો સહારો બની છે. આ વિશે વાત કરતા ડૉ. મિથિલેશ સોનીએ જણાવ્યું હતું કે, "જો આ પ્રકારની આધુનિક સારવાર અને પ્રોસ્થેસિસ ખાનગી હોસ્પિટલમાં લેવામાં આવે તો અંદાજે રૂ. ૧ થી ૧.૫ લાખ જેટલો ખર્ચ થાય છે. પરંતુ રાજ્ય સરકારના આ ઉપક્રમ હેઠળ અહીં આવતા દર્દીઓને આ તમામ સુવિધાઓ વિનામૂલ્યે પૂરી પાડવામાં આવે છે."

વધુમાં, બાળકોની ઉંમર અને શારીરિક વિકાસ (ગ્રોથ) વધવાની સાથે પ્રોસ્થેસિસમાં સમયાંતરે ફેરફાર (રી-સાઇઝિંગ/અપડેશન) અને મેન્ટેનન્સ કરવું અનિવાર્ય બને છે. સરકારી સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા બાળક પુખ્ત વયનું થાય ત્યાં સુધી આ તમામ અપડેશન્સ અને રિપેરીંગ કામ પણ સંપૂર્ણપણે ફ્રી ઓફ ચાર્જ કરી આપવામાં આવે છે. બાળક નેત્રના પિતા ભૌમિકભાઈએ પણ જણાવ્યું હતું કે આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમને કોઈ ખર્ચ કરવો પડ્યો નથી.

ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટના માધ્યમથી ગુજરાત રાજ્ય જ નહીં પરંતુ રાજ્ય બહારના પણ અનેક જરૂરિયાતમંદ દિવ્યાંગોને નવું જીવનદાન મળી રહ્યું છે. સંસ્થાના તબીબો દ્વારા અનુરોધ કરવામાં આવ્યો છે કે, જો આપની આસપાસ કે ધ્યાનમાં કોઇપણ શારીરિક અક્ષમતા કે લિમ્બ ડેફિશિયન્સી ધરાવતા દર્દીઓ હોય, તો તેઓને અમદાવાદ સ્થિત 'ગવર્મેન્ટ સ્પાઇન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ' ખાતે ચોક્કસથી રેફર કરવા, જેથી વધુમાં વધુ વ્યક્તિઓ રાજ્ય સરકારની આ વિનામૂલ્યે અને આધુનિક પુનઃવસન સેવાઓનો લાભ મેળવી પોતાના પગ પર આત્મનિર્ભર બની શકે.(-આલેખન :- મિનેશ પટેલ, પ્રાદેશિક માહિતી કચેરી, અમદાવાદ)