ગુરૂવારે કરવા ચોથઃ પ્રેમ, શ્રદ્ધા અને અખંડ સૌભાગ્યનું પર્વ
કરવા ચોથ વિશે પૌરાણિક માન્યતાઓ, પૂજાવિધિ કરવા ચોથનો અર્થ શું થાય છે....? કરવા ચોથની શરૂઆત અને ઐતિહાસિક-ધાર્મિક પરંપરા કરવા ચોથ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક માન્યતાઓ અને કથાઓ સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા સાથેનો સંબંધ કરવા ચોથની પૂજાવિધિ સવારથી ચંદ્રદર્શન સુધી કરવા ચોથના વ્રતમાં કયા નિયમોનું પાલન થાય છે...? કરવા ચોથનું ધાર્મિક અને સામાજિક મહત્ત્વ કરવા ચોથ અને ચંદ્રદર્શનનું વિશેષ મહત્ત્વ
(જીતેન્દ્ર રૂપારેલિયા) વાપીઃ ગુરૂવારે કરવા ચોથ...પ્રેમ, શ્રદ્ધા અને અખંડ સૌભાગ્યનું પર્વ; જાણો ધાર્મિક મહત્ત્વ, પૌરાણિક કથાઓ, પૂજાવિધિ. કરવા ચોથ માત્ર ઉપવાસનો તહેવાર નથી, પરંતુ પતિ-પત્ની વચ્ચે ના પ્રેમ, વિશ્વાસ, સમર્પણ અને પરિવારની સુખાકારી માટેની પ્રાર્થનાનું પ્રતીક છે, સરગી થી શરૂ થતી ધાર્મિક પરંપરા, સાંજની પૂજા, પૌરાણિક કથાઓ અને ચંદ્રદર્શન સાથે આ પર્વનું ધાર્મિક તથા સામાજિક મહત્ત્વ જોડાયેલું છે.
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં માતા પાર્વતીને અખંડ સૌભાગ્ય અને દાંપત્યજીવનની મંગલકામનાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના દાંપત્યજીવનને આદર્શ માનીને કરવા ચોથની પૂજામાં તેમનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
ઘણી મહિલાઓ માતા પાર્વતી, ભગવાન શિવ, ભગવાન ગણેશ અને કરવા માતાની પૂજા કરીને પરિવારના સુખ, શાંતિ અને સમળદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
કરવા ચોથનો અર્થ
શું થાય છે....?
કરવા ચોથ નામ બે શબ્દોથી બનેલું છે ﾗ ‘કરવા' અને ‘ચોથ'. કરવાઃ પાણી ભરવા માટે વપરાતો માટીનો નાનો ઘડો, પૂજા દરમિયાન આ ઘડાનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે.
ચોથઃ ચતુર્થી તિથિ, એટલે કે ચંદ્રમાસનો ચોથો દિવસ.
આ રીતે કરવા ચોથનો શાબ્દિક અર્થ કરવાના ધાર્મિક વિધિ સાથે સંકળાયેલી ચતુર્થી થાય છે, આ તહેવારને ‘કરક ચતુર્થી' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે પરિણીત મહિલાઓ પોતાના પતિના દીર્ઘાયુષ્ય, સારા સ્વાસ્થ્ય, સુખી દાંપત્યજીવન અને પરિવારની સમળદ્ધિ માટે વ્રત રાખે છે. અનેક પરિવારો માં માતા પાર્વતી ને અખંડ સૌભાગ્યની દેવી માનીને તેમની વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે.
કરવા ચોથની શરૂઆત અને ઐતિહાસિક-ધાર્મિક પરંપરા
કરવા ચોથની શરૂઆત કયારે અને કયા એક પ્રસંગથી થઈ હતી તે અંગે સર્વસ્વીકાર્ય ઐતિહાસિક પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી , આ તહેવાર ની પરંપરા ધાર્મિક ગ્રંથો, લોકકથાઓ અને ઉત્તર ભારત ની પ્રાદેશિક સંસ્કળતિ સાથે વિકસતી રહી છે.
ધાર્મિક સાહિત્ય માં ‘કરક ચતુર્થી'ના વ્રતનો ઉલ્લેખ મળે છે, આ વ્રતમાં ચતુર્થીના દિવસે પૂજા, દાન, ધાર્મિક સંકલ્પ અને રાત્રે ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપવાની પરંપરાઓ વર્ણવાય છે. સમય જતાં પતિના દીર્ઘાયુષ્ય અને દાંપત્ય જીવન ના કલ્યાણ માટેના વ્રત તરીકે કરવા ચોથ વિશેષ લોકપ્રિય બન્યું.
આજે આ તહેવાર ધાર્મિક વિધિ ઉપરાંત પરિવારના સભ્યોના મિલન, પરંપરાગત વષાો, મહેંદી, ભેટસોગાદો અને સામૂહિક ઉજવણી સાથે પણ જોડાઈ ગયો છે.
કરવા ચોથ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક માન્યતાઓ અને કથાઓ
કરવા ચોથ સાથે અનેક લોકપ્રચલિત કથા ઓ જોડાયેલી છે , અલગ-અલગ પ્રદેશો માં કથા ના પ્રસંગો અને વિગતોમાં ફેરફાર જોવા મળે છે. કહેવાય છે કે વીરાવતી નામ ની એક રાજકુમારી હતી, જેને સાત ભાઈઓ હતા , લગ્ન પછી તેણે પતિ ના દીર્ઘાયુષ્ય માટે કરવા ચોથ નું વ્રત રાખ્યું. આખો દિવસ ભૂખ અને તરસ સહન કરતી બહેનની સ્થિતિ જોઈને તેના ભાઈ ઓ ચિંતિત થયા , લોકકથાના એક પ્રચલિત સ્વરૂપ પ્રમાણે, ભાઈઓ એ દૂર પ્રકાશ પેદા કરીને ચંદ્રોદય થયો હોવાનો ભ્રમ ઊભો કર્યો, બહેને તેને ચંદ્ર માનીને વ્રત પૂર્ણ કર્યું , ત્યારબાદ તેને પતિ અંગે દુઃખદ સમાચાર મળ્યા. વીરાવતી એ પોતાની ભૂલ સમજતાં ફરી શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત અને પૂજા કરી. તેની અડગ શ્રદ્ધાથી પ્રસન્ન થઈને દેવ કળપા થી પતિનું કલ્યાણ થયું હોવાનું કથામાં વર્ણન છે.
કરવામાતાની કથા
બીજી એક પ્રચલિત લોકકથા કરવા નામ ની પતિવ્રતાસ્ત્રી સાથે જોડાયેલી છે, કથા અનુસાર, તેના પતિ પર મગરના હુમલાથી સંકટ આવ્યું હતું. કરવાએ પોતાના પતિને બચાવવા માટે હિંમત અને અડગ સંકલ્પ સાથે યમદેવને પ્રાર્થના કરી , તેની પતિ પ્રત્યેની નિષ્ઠા થી પ્રસન્ન થઈને પતિના જીવનનું રક્ષણ થયું હોવાનું લોકકથા માં કહેવાય છે , આ કથા ખાસ કરીને પતિ ના રક્ષણ, હિંમત અને દાંપત્યજીવન પ્રત્યેના સમર્પણનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. વિવિધ પ્રદેશોમાં આ કથાનાં અલગ સ્વરૂપો પ્રચલિત છે.
માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવની ઉપાસના
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં માતા પાર્વતીને અખંડ સૌભાગ્ય અને દાંપત્યજીવનની મંગલકામનાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે, ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીના દાંપત્યજીવનને આદર્શ માનીને કરવા ચોથ ની પૂજામાં તેમનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
ઘણી મહિલાઓ માતા પાર્વતી, ભગવાન શિવ, ભગવાન ગણેશ અને કરવામાતાની પૂજા કરીને પરિવારના સુખ, શાંતિ અને સમળદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા સાથેનો સંબંધ
સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા પણ પતિ પ્રત્યેની અડગ નિષ્ઠા અને સંકલ્પ માટે જાણીતી છે. સાવિત્રીએ પોતાની બુદ્ધિ, દૃઢતા અને ધર્મનિષ્ઠા થી યમરાજ પાસેથી પતિના જીવનનું વરદાન મેળવ્યું હતું એવી મહાભારતની કથા છે.
આ કથા મુખ્યત્વે વટસાવિત્રી વ્રત સાથે જોડાયેલી છે, પરંતુ પતિના કલ્યાણ અને અખંડ સૌભાગ્યની વ્યાપક ધાર્મિક ભાવનાને કારણે તેને કરવા ચોથના સંદર્ભ માં પણ યાદ કરવામાં આવે છે.
કરવા ચોથની પૂજાવિધિ : સવારથી ચંદ્રદર્શન સુધી
સરગીથી દિવસની શરૂઆત પરંપરા પ્રમાણે કરવા ચોથના દિવસે મહિલા ઓ વહેલી સવારે સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને સરગી ગ્રહણ કરે છે, સરગી સામાન્ય રીતે સાસુ તરફથી પુત્રવધૂને આપવામાં આવતું ભોજન અને આશીર્વાદનું પ્રતીક છે.
સરગીમાં ફળ, દૂધ, સૂકો મેવો, મીઠાઈ, ફેણી અને અન્ય પૌષ્ટિક ખાદ્ય સામગ્રી હોઈ શકે છે. ત્યારબાદ મહિલાઓ પોતાની પરંપરા પ્રમાણે વ્રત શરૂ કરે છે. શણગાર અને મહેંદી મહિલા ઓ હાથમાં મહેંદી મૂકે છે, બંગડીઓ પહેરે છે અને લાલ, ગુલાબી, મરૂન કે અન્ય પરંપરાગત વષાો ધારણ કરે છે. ઘણી મહિલાઓ લગ્નના વષાો જેવો શણગાર પણ કરે છે. મહેંદી, કંકુ, બિંદી, સિંદૂર અને બંગડીઓ જેવી પરંપરાગત વસ્તુઓને શુભતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જોકે દરેક પરિવારમાં શણગારની રીત અલગ હોઈ શકે છે.
પૂજાની તૈયારી અને સામગ્રી માટીનો કરવો અને પાણીનો લોટો પૂજાની થાળી, દીવો અને ઘી, કંકુ, ચોખા, હળદર અને ફૂલ, માતા પાર્વતી તથા ભગવાન શિવની તસવીર અથવા મૂર્તિ ભગવાન ગણેશની મૂર્તિ અથવા તસવીર ફળ, મીઠાઈ અને પ્રસાદ, ચાળણી અને અર્ઘ્ય માટે પાણી વ્રતકથા અને આરતીની સામગ્રી ઘણા પરિવારોમાં કરવા ને શણગારવામાં આવે છે અને પૂજા દરમિયાન તેનો વિશેષ ઉપયોગ થાય છે.
સાંજે શુભ મુહૂર્ત માં મહિલાઓ પૂજા માટે એકત્ર થાય છે. માતા પાર્વતી, ભગવાન શિવ અને ભગવાન ગણેશનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. દીવો પ્રગટાવીને ફૂલ, કંકુ, ચોખા અને મીઠાઈ અર્પણ કરવામાં આવે છે.
ત્યાર બાદ કરવા ચોથની વ્રતકથા સાંભળવા માં અથવા વાંચવામાં આવે છે, અમુક વિસ્તારોમાં મહિલા ઓ ગોળાકાર માં બેસીને પોતાની પૂજા ની થાળીઓ એકબીજાને આપે છે અને પરંપરાગત ગીતો ગાય છે, આ વિધિ ની રીત પ્રદેશ અને પરિવાર પ્રમાણે બદલાય છે.
ચંદ્રદર્શન અને અર્ઘ્ય કરવા ચોથની સૌથી મહત્ત્વની ક્ષણ ચંદ્રોદય સાથે જોડાયેલી છે. ચંદ્ર દેખાય ત્યારે મહિલાઓ ચંદ્રદેવને જળ અર્પણ કરે છે અને પરિવારના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે, ઘણી પરંપરાઓમાં મહિલાઓ ચાળણી માંથી પહેલાં ચંદ્ર અને પછી પતિનો ચહેરો જુએ છે , ત્યાર બાદ પતિના હાથે પાણી પીને અથવા મીઠાઈ ખાઈને વ્રત પૂર્ણ કરે છે. કરવા ચોથના વ્રતમાં કયા નિયમોનું પાલન થાય છે....? પરંપરાગત રીતે ઘણી મહિલા ઓ સૂર્યોદયથી ચંદ્રોદય સુધી નિર્જળા ઉપવાસ રાખે છે, એટલે કે ખોરાક અને પાણી બંનેનો ત્યાગ કરે છે, જોકે તમામ મહિલાઓ એકસરખી પદ્ધતિ અપનાવતી નથી.
કેટલીક મહિલાઓ
નિર્જળા વ્રત રાખે છે.
કેટલીક મહિલાઓ ફળાહાર અથવા પાણી સાથે વ્રત કરે છે. કેટલીક મહિલાઓ પોતાના પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે પૂજા અને પ્રાર્થના કરે છે. કેટલાક પરિવારોમાં પતિ પણ પત્ની સાથે વ્રત રાખે છે. વ્રતની પદ્ધતિ વ્યક્તિની શ્રદ્ધા, પરિવારની પરંપરા અને સ્વાસ્થ્ય પ્રમાણે નક્કી થાય છે. ગર્ભાવસ્થા, ડાયાબિટીસ, કિડનીની તકલીફ અથવા નિયમિત દવા લેવાની સ્થિતિમાં નિર્જળા ઉપવાસ કરતાં પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે. સાથે જ, ઉપવાસ રાખવો કે નહીં તે વ્યક્તિગત શ્રદ્ધા અને સ્વાસ્થ્યનો નિર્ણય છે. તહેવારનો મુખ્ય ભાવ પ્રેમ, વિશ્વાસ અને પરિવારની સુખાકારી માટેની શુભકામના છે.
કરવા ચોથ અને ચંદ્રદર્શનનું વિશેષ મહત્ત્વ
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં ચંદ્રને મનની શાંતિ અને શીતળતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. કરવા ચોથમાં ચંદ્રદર્શન થયા પછી જ પરંપરાગત રીતે વ્રત પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.
ચંદ્રને જળ અર્પણ કરવાની વિધિને અર્ઘ્ય કહેવામાં આવે છે. ચંદ્રદર્શન બાદ પતિ નો ચહેરો ચાળણીમાંથી જોવાની પરંપરા પતિ-પત્નીના સંબંધમાં પ્રેમ અને શુભકામનાનું પ્રતીક બની છે.
દાંપત્યજીવનનું મહત્ત્વઃ પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ, વિશ્વાસ, લાગણી અને એકબીજાની કાળજીની ભાવનાને વ્યક્ત કરવાનો અવસર મળે છે.
કુટુંબનું મહત્ત્વઃ
સાસુ-વહુ, માતા-પુત્રી અને પરિવારના અન્ય સભ્યો વચ્ચે ભેટસોગાદો, આશીર્વાદ અને લાગણીની આપ-લે થાય છે.
સાંસ્કળતિક મહત્ત્વઃ પરંપરાગત વષાો, મહેંદી, લોકગીતો, વ્રતકથા ઓ અને સામૂહિક પૂજા દ્વારા ભારતીય સંસ્કળતિની પરંપરાઓ જીવંત રહે છે.
કરવા ચોથ અને ચંદ્રદર્શનનું વિશેષ મહત્ત્વ
હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં ચંદ્રને મનની શાંતિ અને શીતળતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. કરવા ચોથમાં ચંદ્રદર્શન થયા પછી જ પરંપરાગત રીતે વ્રત પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.
ચંદ્રને જળ અર્પણ કરવાની વિધિને અર્ઘ્ય કહેવામાં આવે છે. ચંદ્રદર્શન બાદ પતિનો ચહેરો ચાળણી માંથી જોવાની પરંપરા પતિ-પત્નીના સંબંધમાં પ્રેમ અને શુભકામનાનું પ્રતીક બની છે.
(2:17 PM IST)
છેલ્લા 8 દિવસમાં સૌથી લોકપ્રિય 
