અમદાવાદ : ભારતમાં કોઈપણ મહિલા કે પુરુષના લગ્ન તેની મરજી વિરુદ્ધ બળજબરીથી કરાવવા એ કાયદેસરનો ગુનો છે. કાયદો દરેક વ્યક્તિને પોતાનો જીવનસાથી પસંદ કરવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ, પરિવાર કે સમાજ દ્વારા યુવતી કે યુવકને ધમકી આપી, ડરાવી કે દબાણ કરીને લગ્ન કરાવવામાં આવે તો પીડિત વ્યક્તિ કાનૂની કાર્યવાહી કરી શકે છે.

બળજબરીથી લગ્ન કરાવવા પર કયા કાયદા લાગુ પડે?

ભારતીય દંડ સંહિતા - IPC કલમ 366: કોઈપણ મહિલાને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ લગ્ન કરવા માટે મજબૂર કરવી, અપહરણ કરવું કે લલચાવીને લઈ જવી એ ગુનો છે. આ ગુના બદલ આરોપીને 10 વર્ષ સુધીની જેલ અને દંડની સજા થઈ શકે છે. 

બાળ લગ્ન પ્રતિબંધક અધિનિયમ, 2006: જો છોકરીની ઉંમર 18 વર્ષથી ઓછી અને છોકરાની ઉંમર 21 વર્ષથી ઓછી હોય અને બળજબરીથી લગ્ન કરાવવામાં આવે તો તે બાળ લગ્ન ગણાય છે. આ ગુનામાં 2 વર્ષની કેદ અને 1 લાખ રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.

ઘરેલુ હિંસા અધિનિયમ, 2005: જો પતિ કે સાસરિયાં દ્વારા લગ્ન બાદ માનસિક કે શારીરિક ત્રાસ આપવામાં આવે તો મહિલા આ કાયદા હેઠળ રક્ષણ, વળતર અને રહેવાની વ્યવસ્થાની માંગ કરી શકે છે.

હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, 1955ની કલમ 12: જો લગ્ન બળજબરી, છેતરપિંડી કે ધમકીથી કરાવવામાં આવ્યા હોય તો પીડિત વ્યક્તિ કોર્ટમાં અરજી કરીને લગ્ન રદ કરાવી શકે છે.

મહિલાઓએ શું કરવું જોઈએ?

કાયદાના નિષ્ણાતો જણાવે છે કે, જો કોઈ યુવતી પર લગ્ન માટે દબાણ કરવામાં આવતું હોય તો તેણે ડર્યા વિના તાત્કાલિક નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવવી જોઈએ. મહિલા હેલ્પલાઈન નંબર 181 અથવા 1091 પર પણ ફોન કરી શકાય છે. જરૂર પડ્યે કોર્ટમાંથી લગ્ન ન કરવા માટે મનાઈ હુકમ પણ લઈ શકાય છે. 

સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અનેક ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પુખ્ત વયની વ્યક્તિને પોતાની પસંદગીના જીવનસાથી સાથે લગ્ન કરવાનો પૂર્ણ અધિકાર છે અને પરિવાર કે સમાજ તેમાં દખલ કરી શકે નહીં.