નવી દિલ્હી : દેશના અનેક રાજ્યોમાં હાલ વીજળીની અછત અને અચાનક પાવર કટને કારણે હાહાકાર મચી ગયો છે. માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, તામિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને દિલ્હી જેવા પ્રમુખ રાજ્યોમાં વીજ સંકટ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યું છે. દેશમાં વીજળીની ઘટ વધીને ૫૬ કરોડ કિલોવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ઓગસ્ટ ૨૦૨૩ પછીની સૌથી મોટી ઘટ છે. વીજળીની આ અછતને પહોંચી વળવા માટે તામિલનાડુ જેવા રાજ્યો તો જરૂર પડ્યે મોંઘા ભાવે એટલે કે પ્રતિ યુનિટ રૂ. ૩૭ સુધી ચૂકવીને પણ વીજળી ખરીદવા મજબૂર બન્યા છે, જે દર્શાવે છે કે સ્થિતિ કેટલી ભયજનક છે.

આ વ્યાપક વીજ સંકટ પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટા કારણો જવાબદાર હોવાનું નિષ્ણાતો જણાવી રહ્યા છે. સૌથી પહેલું કારણ નબળું ચોમાસું અને અલ નીનો (El Nino) ની અસરો છે, જેના લીધે સપ્ટેમ્બરમાં હાઇડ્રો પાવર (પાણીથી બનતી વીજળી) નું ઉત્પાદન ૨૦ ટકા જેટલું ઘટી ગયું છે. બીજું મુખ્ય કારણ કોલસાની તીવ્ર અછત છે; દેશમાં કોલસાથી ચાલતા ૧૯૧ વીજ પ્લાન્ટ્સમાંથી અડધા જેટલા પ્લાન્ટ્સ (૪૭ ટકા) પાસે તેમની જરૂરિયાતના ૨૫ ટકા કરતા પણ ઓછો કોલસો બચ્યો છે. જ્યારે ત્રીજું કારણ અસાહ્ય ગરમી અને વધતો વપરાશ છે, જેના લીધે દેશમાં વીજળીની પીક ડિમાન્ડ ગયા વર્ષની સરખામણીમાં રોજના ૪૫ થી ૫૦ ગીગાવોટ સુધી વધી ગઈ છે.

સૌથી મોટું સંકટ સૂર્ય આથમ્યા બાદ 'પીક અવર્સ' (સાંજે ૫ થી રાત્રે ૧૧ વાગ્યા દરમિયાન) સર્જાય છે. દિવસ દરમિયાન સોલાર પાવરથી સારી વીજળી પેદા થાય છે, પરંતુ તેને સંગ્રહ કરવા માટે પૂરતી બેટરી ક્ષમતા ન હોવાથી સાંજે જ્યારે ઘરોમાં રસોઈ, એસી, પંખા અને લાઈટોનો વપરાશ એકસાથે વધે છે ત્યારે સમગ્ર પાવર સિસ્ટમ પર અતિશય દબાણ આવી જાય છે. પંજાબમાં ડાંગરની સિઝનને કારણે વીજળીની ઘટ વર્તાઈ રહી છે, તો બીજી તરફ મધ્યપ્રદેશ જેવા સરપ્લસ વીજળી ધરાવતા રાજ્યમાં પણ ગ્રામીણ વિસ્તારોને અંધારામાં રાખવાની નોબત આવી છે. હરિયાણાના ગુરુગ્રામમાં તો વીજ વિભાગના કર્મચારીઓની હડતાળને કારણે હજારો નાગરિકોએ અડધી રાતથી પાવર કટનો સામનો કરવો પડ્યો છે.

આ ગંભીર પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે કેન્દ્ર સરકાર અને સંલગ્ન મંત્રાલયો યુદ્ધના ધોરણે કામે લાગ્યા છે. કોલ ઇન્ડિયાને કોલસો ઉત્પાદન વધારવા આદેશ અપાયો છે તેમજ ભારતીય રેલવે દ્વારા વીજ પ્લાન્ટ્સ સુધી કોલસાનો પુરવઠો સમયસર પહોંચાડવા માટે વિશેષ વ્યવસ્થાઓ ગોઠવવામાં આવી રહી છે. વીજળીના આ સંકટની સીધી અસર હોસ્પિટલના આઈસીયુ (ICU) માં વેન્ટિલેટર પર રહેલા દર્દીઓ, ખેતરોમાં સિંચાઈ કરતા ખેડૂતો અને ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા શ્રમિકોના જીવન પર પડી રહી છે. તંત્ર દ્વારા નાગરિકોને અપીલ કરવામાં આવી છે  કે  વીજળીનો બિનજરૂરી વેડફાટ અટકાવીને તેનો સમજદારીપૂર્વક વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવામાં આવે.