રાજકોટ: હિન્દી સિનેમામાં જ્યારે કમર્શિયલ ફિલ્મોનો દબદબો હતો, ત્યારે એક એવા દિગ્દર્શક આવ્યા જેમણે કેમેરાને ગ્લેમરથી દૂર વાસ્તવિક ભારતની ગલીઓ અને ગરીબોના ઘર સુધી પહોંચાડ્યો. તે નામ એટલે શ્યામ બેનેગલ. શ્યામ બેનેગલ ભલે આજે આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ 'આર્ટ સિનેમા' કે 'સમાંતર સિનેમા'ના પિતામહ તરીકે તેમની ફિલ્મો હંમેશા જીવંત રહેશે. તેમની પહેલી જ ફિલ્મ 'અંકુર'એ જે રીતે ૪૦થી વધુ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો જીતીને ધમાકેદાર શરૂઆત કરી હતી, તેવી સફળતા કોઈક નસીબદાર સર્જકને જ મળે છે.
૧. અંકુર (૧૯૭૪): શબાના આઝમીનો ઉદય
શ્યામ બેનેગલની દિગ્દર્શક તરીકેની આ પ્રથમ ફિલ્મ હતી. સામાજિક ભેદભાવ અને શોષણ પર આધારિત આ ફિલ્મે શબાના આઝમીને રાતોરાત સ્ટાર બનાવી દીધા હતા. આ ફિલ્મે સિનેમાની વ્યાખ્યા બદલી નાખી હતી.
૨. મંડી: વેશ્યાલયના જીવનની કરુણતા
સ્મિતા પાટિલ, નસીરુદ્દીન શાહ અને શબાના આઝમી અભિનીત આ ફિલ્મ વેશ્યાલયમાં રહેતી સ્ત્રીઓના જીવન અને તેમના સંઘર્ષની વાર્તા અત્યંત સંવેદનશીલ રીતે રજૂ કરે છે.
૩. કલયુગ: આધુનિક મહાભારત
મહાભારતની વાર્તાને આધુનિક કોર્પોરેટ જગતમાં ઢાળીને શ્યામ બેનેગલે એક માસ્ટરપીસ આપ્યો હતો. રાજ બબ્બર અને રેખા જેવા કલાકારોએ આ ફિલ્મમાં જીવ રેડી દીધો હતો.
૪. ઝુબૈદા: એક શાહી પ્રેમકથા
કરિશ્મા કપૂર અને મનોજ બાજપેયીની આ ફિલ્મ એક રાજવી પરિવારની રહસ્યમય અને ભાવુક પ્રેમકથા છે. આ ફિલ્મે દર્શાવ્યું કે બેનેગલ માત્ર ગંભીર મુદ્દા જ નહીં, પણ સુંદર કાવ્યાત્મક ફિલ્મો પણ બનાવી શકે છે.
 
શ્યામ બેનેગલની અન્ય અદભૂત ફિલ્મો:
•    ભૂમિકા: મરાઠી અભિનેત્રી હંસા વાડકરના જીવન પર આધારિત આ ફિલ્મમાં સ્મિતા પાટિલનો અભિનય આજે પણ અભ્યાસનો વિષય છે.
•    નિશાંત: જમીનદારી પ્રથા અને ગ્રામીણ શોષણનો ક્રૂર ચહેરો બતાવતી આ ફિલ્મને શિકાગોમાં ગોલ્ડન પ્લેક એવોર્ડ મળ્યો હતો.
•    મુજીબ: બિલ્ડિંગ અ નેશન (૨૦૨૩): બાંગ્લાદેશના સ્થાપક શેખ મુજીબુર રહેમાનના જીવન પરની આ બાયોપિક તેમના અંતિમ વર્ષોની શ્રેષ્ઠ કૃતિ છે.
•    જુનૂન: ૧૮૫૭ના વિપ્લવની પૃષ્ઠભૂમિમાં બનેલી આ ઐતિહાસિક ફિલ્મ શશી કપૂરની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં ગણાય છે.
 
અભિનયની સ્કૂલ સમાન ફિલ્મો
શ્યામ બેનેગલની ફિલ્મો માત્ર મનોરંજન નહોતી, પણ તે અભિનય શીખવા માંગતા કલાકારો માટે એક યુનિવર્સિટી સમાન હતી. સ્મિતા પાટિલ, શબાના આઝમી, નસીરુદ્દીન શાહ અને અમરીશ પુરી જેવા દિગ્ગજ કલાકારોના ઘડતરમાં આ દિગ્દર્શકનો સિંહફાળો છે. આજે પણ તેમની ફિલ્મો 'સારાંશ' અને 'મંડી' ભારતીય સિનેમાના ઈતિહાસના સુવર્ણ પાનાઓ ગણાય છે.