નવી દિલ્હી : બોલિવૂડ ફિલ્મ 'વેક અપ સિડ'નું અતિ લોકપ્રિય ગીત "ગુંજા સા હૈ કોઈ એકતારા..." સાંભળતાં જ મન એક અનોખી શાંતિ અનુભવે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ ગીતમાં જે 'એકતારા' નો ઉલ્લેખ થાય છે, તે ખરેખર શું છે? ભારતીય સંગીત પરંપરામાં એકતારા માત્ર એક વાદ્ય નથી, પરંતુ લોકસંગીત, આધ્યાત્મિકતા અને સૂફી ગાયકીનું હૃદય માનવામાં આવે છે.

નામ પાછળનું રહસ્ય અને તેની બનાવટ

'એકતારા' શબ્દ બે શબ્દો 'એક' અને 'તાર' થી મળીને બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે એક જ તાર ધરાવતું વાદ્ય. તેની બનાવટ અત્યંત રસપ્રદ અને કુદરતી હોય છે. પ્રાચીન સમયમાં તેને સૂકવેલી દૂધી (Gourd), વાંસની પટ્ટી અને ચામડાના ટુકડાની મદદથી બનાવવામાં આવતું હતું. દૂધીનો ભાગ ધ્વનિ ઘુમટ (Resonator) તરીકે કામ કરે છે, જેના પર ખેંચાયેલો એક જ તાર આખા વાદ્યનો મુખ્ય સૂર આપે છે.

ઋષિ-મુનિઓ અને સંતોની સફરનો સાથી

ઇતિહાસકારોના મતે, એકતારાનો ઉદ્ભવ ૧૨મી સદી અથવા તેનાથી પણ પહેલાં થયો હતો. પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે ભટકતા સંતો, સાધુઓ અને ગાયકો એક ગામથી બીજે ગામ મુસાફરી કરતા, ત્યારે તેમને એક એવા વાદ્યની જરૂર હતી જે વજનમાં હલકું હોય અને સરળતાથી ગમે ત્યાં લઈ જઈ શકાય. આ જ જરૂરિયાતમાંથી એકતારાનો જન્મ થયો.

મીરાબાઈથી લઈને કબીરદાસ સુધીની આધ્યાત્મિક યાત્રા

ભક્ત કવયિત્રી મીરાબાઈ, સંત કબીરદાસ અને બંગાળના સુપ્રસિદ્ધ બાઉલ (Baul) ગાયકોએ પોતાના ભજનો, દોહાઓ અને સૂફી ગીતોમાં એકતારાનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો હતો. એક જ તારમાંથી નીકળતો તેનો મધુર અને રણકારયુક્ત અવાજ ઈશ્વર સાથે સીધો તાર જોડવાનું માધ્યમ ગણાતો હતો. આજે પણ ભારતીય લોકસંગીતમાં એકતારાનું સ્થાન અજોડ અને પવિત્ર માનવામાં આવે છે.